3 - كتاب العجائب در مآخذ متداول ، همان دو كتاب اول را از آن ابن فقيه ذكر كرده‌اند . ليكن در نسخهء خطى مشهد ، كتاب ديگرى خود ابن فقيه از خود نام مىبرد و در ضمن سخن در بارهء « حرات » و داستان خالد بن سنان و اطفاء نار حره مىگويد : « و قد ذكرنا اخباره في كتاب العجائب » « 1 » . در اعلام المنجد ، چاپ بيستم ، گويد : « او راست كتاب « رحلة ابن الفقيه الى نهر الفولغا » - كه به روسى گردانيده و در لنينگراد ( 1939 ) چاپ شده است » 6 - نسخهء خطى مشهد : دربارهء اين نسخه ، مرحوم قزوينى چنين مىگويد : « آقاى احمد زكى وليدى ، از علماى ترك شرقى ، در مشهد مقدس ، در كتابخانهء آستانهء قدس رضوى ، يك نسخهء بسيار قديمى از مسالك و الممالك ابن الفقيه كشف كرده است ، كه در آخر آن رسالهء ابن فضلان كاملا مسطور است . و به اعتقاد ايشان ( رجوع به ايرانشهر سال چهارم 46 - 47 ) اين رساله را خود مؤلف در آخر كتاب خود علاوه نموده است » « 2 » كراچكوفسكى گويد : « حدود پانزده سال « 3 » است كه نسخه‌اى خطى در شهر مشهد به دست آمده است كه شامل قسمت دوم از اصل كتاب بزرگ ابن فقيه است و تقريبا از شرح كوفه آغاز مىشود . اميد است بحث و جستجوى دقيق ، مطالب و فوايد مهمى را كه در آن است روشن سازد » « 4 » اين نسخه چنان كه كراچكوفسكى گفت ، نيمى از اصل كتاب است ، اما به خوبى پيدا شد نيست كه نيمى از اصل مفصل كتاب اخبار البلدان ابن فقيه است ، يعنى همان كتاب كه مقدسى مىگويد در مجلد است ، و ابن نديم مىگويد در حدود هزار ورق ، يا نه ، زيرا در نسبت همين نيمهء موجود ، چنان اندازه‌اى كه مقدسى و ابن نديم مىگويند موجود نيست . آنچه مسلم است اين است كه اين نسخه با چاپ دخويه شباهت كامل دارد ، و حتما مىتواند اصل آن مختصر باشد ، و همين قسمت موجود از همهء چاپ شدهء دخويه ، اندكى بيشتر است . نسخه از شرح شهرهاى عراق مىآغازد ، بدين گونه : « بسم الله الرحمن الرحيم .

--> ( 1 ) - نسخهء عكسى كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، ورق 131 - الف . ( 2 ) - رك : يادداشتها ، ج 6 ، ص 120 ، اما چنان كه در حاشيهء يادداشتها ذكر شده است . رسالهء ابن فضلان و نيز دو رسالهء مسعر بن مهلهل را برخى از قراء نسخه بر آن افزوده‌اند . مرحوم قزوينى نيز الحاق آن را به دست خود ابن فقيه ، مورد ترديد قرار مىدهد . ( 3 ) - ظ : سال 1925 مىشود ، زيرا كراچكوفسكى ، فصول اول كتاب خود را در حدود سال 1941 تاليف كرده است . رك : مقدمهء مؤلف ، ص 14 ( 4 ) - تاريخ الادب الجغرافى العربى ، ج 1 ، ص 163